MÜZİK ARACI · SABÂ MAKAMI

Sabâ makamı

Mahzun ve yakıcı; kararın hemen üstündeki dar Sabâ dörtlüsü ve oktava hiç kapanmayan dizisiyle çözülmemiş bir sızı taşır.

KARARDügâh
GÜÇLÜÇârgâh
SEYİRçıkıcı veya çıkıcı-inici
KOMA8-5-5-12-5-9-5
Sabâ makamı nedir

Sabâ makamı nedir?

Sabâ makamı perde Dügâh üzerinde karar verir ve Sabâ dörtlüsü üzerine kuruludur: Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz; yalnızca 18 koma genişliğinde, bir 'eksik dörtlü'. Üstünde Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisi diziyi yukarı taşır ve dizi oktavı hiç kapatmaz: tepe ses Şehnaz'dır, kararın oktavından bir bakiye pest.

Karar (son ses)
Dügâh
Güçlü (baskın)
Çârgâh
Seyir
çıkıcı veya çıkıcı-inici
Dizi (koma)
8 · 5 · 5 · 12 · 5 · 9 · 5 = 49 (oktava kapanmaz)
Çeşni
sabâ dörtlüsü (eksik dörtlü) + zirgüleli hicaz dizisi (Çârgâh'ta)
Aile
Dügâh'ta karar edenler
Dizi

Perde perde

Sabâ makamının dizisi, perde Dügâh'dan oktavın bir bakiye altına kadar aşağıdaki derecelerden geçer. Bir derece tam bir çekirdek perdeye denk geldiğinde o perdenin adı, gelmediğinde derece numarası yazılıdır. Harfler aralıkların koma değerleridir: T = tanini (9), K = büyük mücennep (8), S = küçük mücennep (5), B = bakiye (4), A = artık ikili (12–13). Diziyi çal'a bas — her perde 53 komalı oktavdaki gerçek yerinde, mikrotonal çalınır.

DügâhA0k
K
SegâhB-18k
S
ÇârgâhC13k
S
4.18k
A
5.30k
S
6.35k
T
GerdâniyeG44k
S
8.49k

Dizi, adı olan şu çekirdek perdelere basar: Dügâh, Segâh, Çârgâh, Gerdâniye. Aradaki dereceler perde adı taşımaz ve numarayla gösterilir.

Türk müziği tek bir referans akort (Bolâhenk) için yazılır; farklı boylarda çalgılar onu pest yönde göçürür. Süpürde bir tanini, Kız yakl. tam dörtlü, Mansur yakl. tam beşli pesttir. Yazılı perdeler değişmez, yalnızca duyulan perde.

Portede

Dizi, perde yüksekliği olarak

Aynı yedi adım çekirdek perde çizgilerine göre çizildi; böylece ezginin şeklini ve hangi derecelerin piyano tuşları arasına düştüğünü görebilirsin.

DügâhSegâhÇârgâhNevâHüseynîEvcGerdâniye0k8k13k18k30k35k44k49k

Her nokta bir derecenin kararın üstündeki gerçek koma yüksekliği. Kırmızımsı noktalar bir çekirdek perdeye denk gelmez — piyanonun 'tuşları arasında'dır. Türk notasında bunlar koma / mücennep arızalarıyla yazılır.

Nasıl kurulur

İki çeşninin birleşimi

Sabâ makamı, alttaki sabâ dörtlüsü (eksik dörtlü) ile üstteki zirgüleli hicaz dizisi (Çârgâh'ta) yapısından kurulur; ikisi tek bir ortak perdede buluşmaz, örtüşür: Çârgâh–Hicaz adımı ikisine de aittir. Dizi oktavı kapatmaz. Makamı yalnızca dizisi değil; kararı (Dügâh), güçlüsü (Çârgâh) ve seyri (çıkıcı veya çıkıcı-inici) tanımlar.

sabâ dörtlüsü (eksik dörtlü)

alt · karardan
büyük mücennep (8) · küçük mücennep (5) · küçük mücennep (5)

zirgüleli hicaz dizisi (Çârgâh'ta)

üst · Hicaz'dan devam eder
artık ikili (12) · küçük mücennep (5) · tanini (tam ses) (9) · küçük mücennep (5)
Seyir

Ezgi nasıl ilerler

Sabâ'nın seyri çıkıcı veya çıkıcı-inicidir; kararın ya da bütün seyrin ekseni olan güçlü Çârgâh'ın civarından başlayabilir. Çârgâh'ta Zirgüleli Hicaz çeşnisiyle yarım karar yapılır, eser Dügâh'ta Sabâ çeşnisiyle tam kararla biter; yeden perde Rast'tır.

Bunlar şematik seyir taslaklarıdır: makamın belgelenmiş kararı, güçlüsü ve seyir yönünden kurulmuştur, herhangi bir eserden alıntı değildir. Gerçek bir eserde seyir çok daha süslü ve ritimlidir; burada yalnızca yolun iskeleti duyulur.

Kuramda / İcrada

Kuramın yazdığı, icracının çaldığı

Kuramda (TDV'nin verdiği Arel-Ezgi-Uzdilek biçimiyle): Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz, Dik Hisar, Acem, Gerdâniye, Şehnaz; koma adımları 8-5-5-12-5-9-5. K-S-S aralıklı Sabâ dörtlüsü (18 koma) Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisiyle örtüşür; dizi kararın 49 koma üstündeki Şehnaz'da, oktavın bir bakiye altında durur.

İcrada ise

Nasıl tanınır

Kulakta ele veren şey

Kararın hemen üstünde sıkışmış, dar bir dörtlü, kenarında tiz duyulan bir Hicaz perdesi ve oktavın hemen altında duran bir tepe.

Karakter ve repertuvar

Nasıl duyulur

Mahzun ve yakıcı; kararın hemen üstündeki dar Sabâ dörtlüsü ve oktava hiç kapanmayan dizisiyle çözülmemiş bir sızı taşır.

Nerede duyulur: Dede Efendi'nin Sabâ Mevlevî âyini ve Zekâi Dede'nin Sabâ eserleri.

İlgili makamlar

Dügâh'ta karar edenler

Aynı aileden, benzer malzemeyi paylaşan ama seyir ve güçlüyle ayrışan makamlar:

Sık sorulanlar

Sabâ makamı — sık sorulan sorular

Sabâ makamı nedir?

Sabâ makamı perde Dügâh üzerinde karar verir ve Sabâ dörtlüsü üzerine kuruludur: Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz; yalnızca 18 koma genişliğinde, bir 'eksik dörtlü'. Üstünde Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisi diziyi yukarı taşır ve dizi oktavı hiç kapatmaz: tepe ses Şehnaz'dır, kararın oktavından bir bakiye pest.

Sabâ makamının dizisi hangi aralıklardan oluşur?

Arel-Ezgi-Uzdilek sistemine göre koma adımları: 8 + 5 + 5 + 12 + 5 + 9 + 5 — toplam 49 koma, yani dizi oktavı kapatmaz (tepe sesi oktavın bir bakiye altındadır). Aralık adlarıyla: büyük mücennep – küçük mücennep – küçük mücennep – artık ikili – küçük mücennep – tanini (tam ses) – küçük mücennep.

Sabâ makamı hangi perdede karar verir?

Sabâ makamı perde Dügâh üzerinde karar verir; ikincil ağırlık merkezi (güçlü) perde Çârgâh, seyri çıkıcı veya çıkıcı-inici.

Sabâ makamı nasıl tanınır?

Kararın hemen üstünde sıkışmış, dar bir dörtlü, kenarında tiz duyulan bir Hicaz perdesi ve oktavın hemen altında duran bir tepe.

Sabâ makamı icrada yazıldığı gibi mi çalınır?

Tam olarak değil. Kuramda (TDV'nin verdiği Arel-Ezgi-Uzdilek biçimiyle): Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz, Dik Hisar, Acem, Gerdâniye, Şehnaz; koma adımları 8-5-5-12-5-9-5. K-S-S aralıklı Sabâ dörtlüsü (18 koma) Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisiyle örtüşür; dizi kararın 49 koma üstündeki Şehnaz'da, oktavın bir bakiye altında durur. İcrada ise: Hicaz daha dik basılır. TDV, Hicaz perdesinin seyir sırasında '2-2,5 koma kadar daha dik' basıldığını, Rauf Yektâ'nın da Çârgâh ile bu dikleşmiş Hicaz arasındaki oranı 12/11 olarak verdiğini belirtir. 11 kaydın ölçümü bu bölgede iki yoğunlaşma gösterir: biri kurama yakın (yaklaşık 18,5 koma, ≈420 cent), öteki belirgin biçimde tiz (yaklaşık 21,7 koma, ≈491 cent).

Sabâ makamı hangi makamlara benzer?

Sabâ, burada "Dügâh'ta karar edenler" başlığı altında yer alır ve şu makamlarla malzeme paylaşır: Bûselik, Kürdî, Uşşâk, Hüseynî, Nevâ, Karcığar, Bayati. Bunlar birbirinden dizileriyle değil seyir ve güçlüleriyle ayrılır.

Kapsam ve dürüstlük

Bu dizi standart Arel-Ezgi-Uzdilek / konservatuvar biçiminde verilmiştir ve tanımı gereği oktavı kapatmaz. Kuramla icranın belgelenmiş biçimde ayrıldığı yerler yukarıdaki Kuramda / İcrada bölümünde, kaynaklarıyla verilmiştir.

Bu sitedekileri nasıl doğruladığımız →

Devamı

Tüm çeşniler, perde cetveli ve 21 makam için Türk Müziği Makamları aracına dön; makam ve maqam geleneğinin tarihi için Orta Doğu Müziği dersine, Batı gamları için Gam Kütüphanesine bak.