Mahzun ve yakıcı; kararın hemen üstündeki dar Sabâ dörtlüsü ve oktava hiç kapanmayan dizisiyle çözülmemiş bir sızı taşır.
Sabâ makamı perde Dügâh üzerinde karar verir ve Sabâ dörtlüsü üzerine kuruludur: Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz; yalnızca 18 koma genişliğinde, bir 'eksik dörtlü'. Üstünde Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisi diziyi yukarı taşır ve dizi oktavı hiç kapatmaz: tepe ses Şehnaz'dır, kararın oktavından bir bakiye pest.
Sabâ makamının dizisi, perde Dügâh'dan oktavın bir bakiye altına kadar aşağıdaki derecelerden geçer. Bir derece tam bir çekirdek perdeye denk geldiğinde o perdenin adı, gelmediğinde derece numarası yazılıdır. Harfler aralıkların koma değerleridir: T = tanini (9), K = büyük mücennep (8), S = küçük mücennep (5), B = bakiye (4), A = artık ikili (12–13). Diziyi çal'a bas — her perde 53 komalı oktavdaki gerçek yerinde, mikrotonal çalınır.
Dizi, adı olan şu çekirdek perdelere basar: Dügâh, Segâh, Çârgâh, Gerdâniye. Aradaki dereceler perde adı taşımaz ve numarayla gösterilir.
Türk müziği tek bir referans akort (Bolâhenk) için yazılır; farklı boylarda çalgılar onu pest yönde göçürür. Süpürde bir tanini, Kız yakl. tam dörtlü, Mansur yakl. tam beşli pesttir. Yazılı perdeler değişmez, yalnızca duyulan perde.
Aynı yedi adım çekirdek perde çizgilerine göre çizildi; böylece ezginin şeklini ve hangi derecelerin piyano tuşları arasına düştüğünü görebilirsin.
Her nokta bir derecenin kararın üstündeki gerçek koma yüksekliği. Kırmızımsı noktalar bir çekirdek perdeye denk gelmez — piyanonun 'tuşları arasında'dır. Türk notasında bunlar koma / mücennep arızalarıyla yazılır.
Sabâ makamı, alttaki sabâ dörtlüsü (eksik dörtlü) ile üstteki zirgüleli hicaz dizisi (Çârgâh'ta) yapısından kurulur; ikisi tek bir ortak perdede buluşmaz, örtüşür: Çârgâh–Hicaz adımı ikisine de aittir. Dizi oktavı kapatmaz. Makamı yalnızca dizisi değil; kararı (Dügâh), güçlüsü (Çârgâh) ve seyri (çıkıcı veya çıkıcı-inici) tanımlar.
Sabâ'nın seyri çıkıcı veya çıkıcı-inicidir; kararın ya da bütün seyrin ekseni olan güçlü Çârgâh'ın civarından başlayabilir. Çârgâh'ta Zirgüleli Hicaz çeşnisiyle yarım karar yapılır, eser Dügâh'ta Sabâ çeşnisiyle tam kararla biter; yeden perde Rast'tır.
Bunlar şematik seyir taslaklarıdır: makamın belgelenmiş kararı, güçlüsü ve seyir yönünden kurulmuştur, herhangi bir eserden alıntı değildir. Gerçek bir eserde seyir çok daha süslü ve ritimlidir; burada yalnızca yolun iskeleti duyulur.
Kuramda (TDV'nin verdiği Arel-Ezgi-Uzdilek biçimiyle): Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz, Dik Hisar, Acem, Gerdâniye, Şehnaz; koma adımları 8-5-5-12-5-9-5. K-S-S aralıklı Sabâ dörtlüsü (18 koma) Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisiyle örtüşür; dizi kararın 49 koma üstündeki Şehnaz'da, oktavın bir bakiye altında durur.
Kararın hemen üstünde sıkışmış, dar bir dörtlü, kenarında tiz duyulan bir Hicaz perdesi ve oktavın hemen altında duran bir tepe.
Mahzun ve yakıcı; kararın hemen üstündeki dar Sabâ dörtlüsü ve oktava hiç kapanmayan dizisiyle çözülmemiş bir sızı taşır.
Nerede duyulur: Dede Efendi'nin Sabâ Mevlevî âyini ve Zekâi Dede'nin Sabâ eserleri.
Aynı aileden, benzer malzemeyi paylaşan ama seyir ve güçlüyle ayrışan makamlar:
Sabâ makamı perde Dügâh üzerinde karar verir ve Sabâ dörtlüsü üzerine kuruludur: Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz; yalnızca 18 koma genişliğinde, bir 'eksik dörtlü'. Üstünde Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisi diziyi yukarı taşır ve dizi oktavı hiç kapatmaz: tepe ses Şehnaz'dır, kararın oktavından bir bakiye pest.
Arel-Ezgi-Uzdilek sistemine göre koma adımları: 8 + 5 + 5 + 12 + 5 + 9 + 5 — toplam 49 koma, yani dizi oktavı kapatmaz (tepe sesi oktavın bir bakiye altındadır). Aralık adlarıyla: büyük mücennep – küçük mücennep – küçük mücennep – artık ikili – küçük mücennep – tanini (tam ses) – küçük mücennep.
Sabâ makamı perde Dügâh üzerinde karar verir; ikincil ağırlık merkezi (güçlü) perde Çârgâh, seyri çıkıcı veya çıkıcı-inici.
Kararın hemen üstünde sıkışmış, dar bir dörtlü, kenarında tiz duyulan bir Hicaz perdesi ve oktavın hemen altında duran bir tepe.
Tam olarak değil. Kuramda (TDV'nin verdiği Arel-Ezgi-Uzdilek biçimiyle): Dügâh, Segâh, Çârgâh, Hicaz, Dik Hisar, Acem, Gerdâniye, Şehnaz; koma adımları 8-5-5-12-5-9-5. K-S-S aralıklı Sabâ dörtlüsü (18 koma) Çârgâh'taki bir Zirgüleli Hicaz dizisiyle örtüşür; dizi kararın 49 koma üstündeki Şehnaz'da, oktavın bir bakiye altında durur. İcrada ise: Hicaz daha dik basılır. TDV, Hicaz perdesinin seyir sırasında '2-2,5 koma kadar daha dik' basıldığını, Rauf Yektâ'nın da Çârgâh ile bu dikleşmiş Hicaz arasındaki oranı 12/11 olarak verdiğini belirtir. 11 kaydın ölçümü bu bölgede iki yoğunlaşma gösterir: biri kurama yakın (yaklaşık 18,5 koma, ≈420 cent), öteki belirgin biçimde tiz (yaklaşık 21,7 koma, ≈491 cent).
Sabâ, burada "Dügâh'ta karar edenler" başlığı altında yer alır ve şu makamlarla malzeme paylaşır: Bûselik, Kürdî, Uşşâk, Hüseynî, Nevâ, Karcığar, Bayati. Bunlar birbirinden dizileriyle değil seyir ve güçlüleriyle ayrılır.
Bu dizi standart Arel-Ezgi-Uzdilek / konservatuvar biçiminde verilmiştir ve tanımı gereği oktavı kapatmaz. Kuramla icranın belgelenmiş biçimde ayrıldığı yerler yukarıdaki Kuramda / İcrada bölümünde, kaynaklarıyla verilmiştir.
Tüm çeşniler, perde cetveli ve 21 makam için Türk Müziği Makamları aracına dön; makam ve maqam geleneğinin tarihi için Orta Doğu Müziği dersine, Batı gamları için Gam Kütüphanesine bak.