Dördüncü tür kontrpuan asma sesin türüdür: konsonans olan bir nota, disonansa dönüştüğü vuruşa kadar tutulur, sonra adımla aşağı çözülür.
Geciktirme: Ertelenmiş Çözülme
Geciktirme üç parçalı ritmik-armonik bir olaydır: hazırlık (zayıf vuruşta ya da bir birimin sonunda duyulan konsonant bir nota), geciktirme (öteki ses hareket etmişken aynı notanın güçlü bir vuruşa tutularak disonans yaratması) ve çözülme (geciktirilen notanın bir adım aşağı inerek konsonansa varması). Standart çözümleme yazısı geciktirmeyi disonans anındaki aralık ve çözülme anındaki aralıkla adlandırır: 4-3 (üçlüye çözülen geciktirilmiş dörtlü), 7-6 (altılıya çözülen yedili), 9-8 (oktava çözülen dokuzlu), 2-3 (basta, üçlüye çözülen ikili; bas geciktirmesi).
Geciktirmelerin duygusal gücü derindir. Geciktirme anı, yani tutulan notanın yeni armoniyle çatıştığı an, acı, özlem ya da gerilim yaratır. Çözülme, yani tutulan notanın sonunda konsonansa inmesi, rahatlama, doyum ya da dinginlik yaratır. Bu gerilim-boşalma çifti Batı müziğinin en temel duygusal mekanizmalarından biridir. 1725'te yazan Fux geciktirmeyi kontrpuanın süsü olarak över; aynı dönemde Rameau da geciktirmelerin kadanslara kattığı gücü kuramında ele alır. Palestrina'dan Beethoven'a ve Antônio Carlos Jobim'e kadar her besteci onları sürekli kullanır; Bach'ın koralleri yüzlerce ders kitabı geciktirmesi içerir.
Dördüncü Türün Kuralları
Dördüncü türde kontrpuan sesi ikiliklerle hareket eder, ama her nota bir önceki vuruştan bağlanır; böylece her ölçünün ilk notası önceki ölçünün ikinci yarısından tutulur ve sürekli bir senkop yaratır. Her ölçüde yalnızca ikinci vuruştaki ikilik "tazedir" (yeni vurulur). Her ölçünün birinci vuruşu (güçlü vuruş) her zaman tutulan notadır ve geçerli bir geciktirmeyse disonant olabilir.
İki sesli kontrpuanda geçerli geciktirme türleri sınırlıdır:
- 7-6 geciktirmesi: en yaygın ve en yumuşak olanı. Cantus firmusun üstündeki yedili altılıya iner. Aralık çifti yakınan, konuşur gibi duyulur.
- 9-8 geciktirmesi: güçlü bir varış duygusu yaratan, oktava güçlü bir çözülme. Oktava çözülme cümle ortasında fazla kesin duyulabileceği için 7-6'dan daha az yaygındır.
- 4-3 geciktirmesi: çok yaygın ve anlatımlı. Basın üstündeki dörtlü üçlüye iner. Tonal armonideki kadans 6/4'ünün temelidir.
- 2-3 bas geciktirmesi: cantus firmusun altında kullanılan başlıca geciktirme. Bas notası üst sese karşı bir ikili yaratır, sonra bir adım inerek bir üçlüye varır. Çözülme yine adım adım aşağıdır, ama disonant nota basta olduğu için aralık ilişkisi ters görünür.
Gerçek dağarda 7-6 ve 4-3 açık ara en sık kullanılanlardır. Geciktiren seste çözülme adım adım aşağı olmalıdır. Yukarı doğru çözülen geciktirmeye "retardasyon" denir; katı türde kullanılmaz, geç Barok pratiğinde ise sopranoda 7-8 gibi yukarı çözülmelere kimi zaman rastlanır.
Geciktirme Zinciri
Dördüncü türdeki ve genel olarak tonal müzikteki en güzel etkilerden biri geciktirme zinciridir: bir geciktirmenin çözülmesinin hemen bir sonrakinin hazırlığına dönüştüğü bir dizi geciktirme. Bir 7-6 zinciri birkaç ölçü boyunca 7-6, 7-6, 7-6 biçiminde ilerleyebilir; bas adım adım inerken üst ses gecikmeli koşut altılılarla hareket eder. Bu tür zincirler karşı konulmaz bir iniş, bir yas ya da ağırlık duygusu yaratır ve Rönesans çok sesliliğinde de Barok müzikte de sayısız kez görülür.
İnen bir bas üzerindeki geciktirme zincirleri, aralarında Purcell'in "Dido'nun Ağıtı" ve Bach'ın Si Minör Ayin'indeki "Crucifixus"un da bulunduğu sayısız ağıt pasajının temelini oluşturur. İnen dörtlü dizi (baştan toniğe dominanta adım adım bir iniş) üst seslerde neredeyse her zaman geciktirmelere davetiye çıkarır.
Tonal Müzikte Geciktirmeler
Tür kontrpuanında geciktirmeleri anladığınızda tonal müzikte onları sürekli duyarsınız. V7 akorunun yedilisi (C majörde G üzerindeki F) bir geciktirme gibi davranır: aşağı adım atarak çözülmek ister ve akor I'e çözüldüğünde E'ye iner. Artık altılı akoru kısmen dominanta çözülen çift bir yaklaşma gibi işler. Her kadans 6/4 akoru (kadansta genellikle dominanttan önce gelen ikinci çevrim tonik akoru) çift bir geciktirme içerir: 6 beşe, 4 üçe çözülür ve V akorunu üretir.
Caz armonisi geciktirmeleri yoğun biçimde kullanır: "sus" akoru (Csus4 = C, F, G) kelimenin tam anlamıyla üçlünün dörtlü tarafından geciktirilmesidir ve C majöre inebilir ya da istikrarlı bir modal ses olarak kendi başına durabilir. Aynı şey temel üç sesli akorun üzerinde üst üste binmiş geciktirmeler gibi davranan çeşitli genişletilmiş dominantlar (9, 11, 13) için de geçerlidir.
Geciktirmeyi Bozmak
Dördüncü tür, iyi bir geciktirme bulunamadığında kontrpuanın senkop kalıbını "bozmasına", yani bağlı notayı bırakıp güçlü vuruşta taze bir ikilik yazmasına izin verir. Sık bozmalar kontrpuanın cantus firmusun davet ettiği geciktirme zincirini bulamadığını gösterir; ideal olarak alıştırma büyük ölçüde ya da tümüyle senkoplu olmalı, bozmalar yalnızca kadansta ve eldeki aralıkların geçerli bir geciktirme üretmediği bir iki noktada görülmelidir.
Pratik Alıştırma
Önceki türlerde kullanılan cantus firmus üzerinde dördüncü tür bir kontrpuan yazın. Başta bir konsonansla başlayın. İkinci ikiliği sonraki ölçünün güçlü vuruşuna bağlayın. Tutulan nota yeni cantus firmus notasına karşı disonant mı? Öyleyse geciktirme türünü (7-6, 4-3, 9-8) belirleyin ve ikinci ikilikte adım adım aşağı çözün. Tutulan nota konsonantsa (geçerli bir geciktirme aralığı değilse) onu yalnızca konsonans olarak tutun ve ölçünün ikinci ikiliğini bir sonraki geciktirmenin hazırlığı olarak düzenlemeye çalışın. Alıştırmanın bir yerinde art arda üç ya da daha fazla geciktirmeden oluşan bir zincir hedefleyin.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Fux/Mann. The Study of Counterpoint. Norton. II. Kısım, 5. bölüm.
- Jeppesen. Counterpoint. Prentice-Hall. 7. bölüm.
- Aldwell ve Schachter. Harmony and Voice Leading. Schirmer/Cengage.
- Open Music Theory: Suspensions (openmusictheory.net, CC BY-SA 4.0).
- Gauldin. A Practical Approach to Eighteenth-Century Counterpoint. Waveland Press. 5. bölüm.