Füg, kontrpuan kompozisyonunun en yüksek başarısıdır. Bu ders anatomisini inceler: konu, cevap, karşı konu.
Füg: Tanım ve Önem
Füg (Latince fuga, "kaçış"), tek bir temanın (konu) bir seste sunulduğu, sonra her ek seste sırayla taklit edildiği ve ardından bir dizi giriş ve ara bölüm yoluyla geliştirildiği çok sesli bir kompozisyondur. Füg, sonat ya da rondo gibi sabit yapısal uzunlukları olan katı bir form değil, bir tekniktir: tek bir ezgi fikrinden çok sesli doku geliştirmek için bir yordamlar bütünü. Tür alıştırmalarında çalışılan her tekniğe hâkimiyet artı bunları tutarlı bir bütün içinde düzenleyecek mimari duyarlılık gerektiren, kontrpuan kompozisyonunun en yüksek ve en zorlu başarısıdır.
Bach'ın Das Wohltemperierte Klavier'i (24 majör ve minör tonun hepsinde, iki kitap hâlinde 48 prelüd ve füg; 1722 ve 1742) ve Füg Sanatı (BWV 1080, y. 1740-1750) formun en yüce örnekleridir. Her müzik kuramı ders kitabı Bach füglerini başlıca öğretim malzemesi olarak kullanır. Nedeni şudur: Bach'ın fügleri yalnızca teknik olarak neredeyse kusursuz değil, müzikal olarak da olağanüstüdür; her biri karakter, duygusal yelpaze ve motif buluşu bakımından ayrıdır. I. Kitap'taki do majör füg dingin, do minör enerjik, fa minör yakınan, re minör dramatiktir; her biri yanılmaz biçimde kendisidir.
Konu
Füg konusu bütün fügün türetildiği ana ezgi fikridir. Genellikle 1-4 ölçü uzunluğundadır, tonik (1. derece) ya da dominant (5. derece) notasıyla başlar ve sonraki bütün dönüşümleri boyunca tanınabilir kalacak ayırt edici bir ritmik ve ezgisel profile sahiptir. İyi tasarlanmış bir füg konusunun şu nitelikleri vardır:
- Belirgin bir açılış jesti; konuyu hemen tanınır kılan çoğu zaman bir sıçrama ya da karakteristik bir ritim. Bach'ın do minör fügünde (BWV 847) konunun hemen başındaki dörtlü inişi anında akılda kalır.
- Bir ezgisel yön duygusu; konu başıboş dolaşmak yerine bir tepeye yükselerek ya da bir dibe inerek bir hedefe doğru hareket etmelidir.
- Tonu kuran örtük bir armonik içerik. Konu en azından tonik ve dominant armonilerini çizmeli, böylece dinleyici tonu yalnızca konudan algılamalıdır.
- Parçalandığında, ters çevrildiğinde ya da uzatıldığında bile tanınabilen akılda kalıcı bir kimlik. Konu karakterini yitirmeden gelişmeyi destekleyen tematik bir çekirdek işlevi görmelidir.
- Kontrpuan mimarisine uygun bir uzunluk. Çok kısa bir konu (yalnızca bir ölçü) gelişme için az malzeme bırakır; çok uzun bir konu (dört ölçüden fazla) girişleri hantallaştırır ve dokuyu karıştırır.
Konu genellikle cevaba pürüzsüz bir geçişe izin veren bir notada biter. Son perdesi cevabın açılış perdesiyle uyumlu olmalıdır, çünkü ikinci ses girdikten sonra ikisi aynı anda duyulur.
Cevap
Cevap, ikinci sesin konuya yanıtıdır ve konunun bir tam beşli yukarısında (ya da bir dörtlü aşağısında) görünür. Cevap, tonik-dominant ilişkisini korumak (modülasyondan kaçınmak) için bir ya da iki notayı değiştiriyorsa "tonal", konuyu değiştirmeden tam olarak bir beşli yukarı aktarıyorsa "reel" cevap denir. Pek çok füg konusu tonal cevap kullanır, çünkü tonal bir konunun tam aktarımı bazı perdeleri ana tonun dışına kaydırırdı.
Tonal cevap kuralı şudur: konuda tonik (1. derece) işlevi gören notalar dominantla (5. derece), dominant (5. derece) işlevi gören notalar toniğe yanıtlanır. Öteki bütün dereceler olağan biçimde bir beşli yukarı aktarılır. Etkisi, cevabın ana tondan gerçekten uzaklaşmadan "dominant tonda" hissettirmesidir; tonik-dominant ekseni korunur.
Bach füglerinin çoğunda tonal cevap kullanır. Do minör füg (BWV 847) tonal bir cevaba sahiptir: konu C-B-C-G biçiminde başlar; cevapta ilk üç nota bir beşli yukarı aktarılır (G-F#-G), ama konunun dominant notası G'ye karşılık gelen nota D yerine C ile yanıtlanır. Böylece jestin armonik kimliği korunur ve cevap do minörün tonik-dominant ekseninden çıkmaz.
Karşı Konu
Pek çok füg bir karşı konu kullanır: konu ya da cevap her göründüğünde onlara eşlik eden, tutarlı bir iki sesli doku oluşturan bir ezgi. Karşı konu genellikle konuyla çevrilebilir kontrpuan olarak yazılır (böylece konunun üstünde ya da altında birbirinin yerine görünebilir). Genellikle konunun bittiği yerde başlar ve serimin geri kalanı boyunca sürer. Karşı konu konuya armonik karşıtlık sağlar: konu adım adım hareket kullanıyorsa karşı konu sıçramalar kullanabilir; konu ikilikler kullanıyorsa karşı konu dörtlükler kullanabilir.
Her fügün bir karşı konusu yoktur. Bazı fügler konunun üstünde ve altında sabit bir ezgisel eşlik olmadan serbest kontrpuan kullanır. Bach'ın I. Kitap'taki re majör fügünde (BWV 850) katı bir karşı konu büyük ölçüde yoktur; I. Kitap'taki do minör fügünde (BWV 847) ise her konu girişinde görünen açıkça tanımlanmış karşı konular vardır. Bir "çift füg" birlikte ya da ayrı görünebilen iki konuya, bir "üçlü füg" üç konuya sahiptir (Bach'ın I. Kitap'taki beş sesli do diyez minör fügü, BWV 849, çoğu zaman üçlü füg olarak anılır).
Pratikte Konu Tasarımı
Bir füg konusu tasarlarken öğrenci şunları düşünmelidir: konu hangi dereceleri vurguluyor? Açık bir tonik-dominant ilişkisi ima ediyor mu? Tonal cevap rahatça uyacak mı, yoksa garip değişiklikler mi gerektirecek? Konu karşı konuya ya da bir sonraki konu girişine pürüzsüzce geçebilecek bir notada mı bitiyor? Ritmik profili dört sesli bir dokunun ortasına gömüldüğünde bile duyulacak kadar ayırt edici mi? Konular yazma, sonra onları karşı konularla armonilendirme ve tonal olarak yanıtlama deneyimi bu sezgileri geliştirmenin tek yoludur.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Gauldin. A Practical Approach to Eighteenth-Century Counterpoint. Waveland Press. 10-12. bölümler.
- Kennan. Counterpoint. Prentice-Hall. Füg bölümleri.
- Open Music Theory: Fugue (openmusictheory.net, CC BY-SA 4.0).
- Walker, Paul. Theories of Fugue from the Age of Josquin to the Age of Bach. University of Rochester Press, 2000.
- IMSLP: Bach, Das Wohltemperierte Klavier I. Kitap, bütün fügler (ücretsiz partisyon, imslp.org).