Minör gam tek bir şey değil, üçtür: doğal, armonik ve melodik minörün her biri belirgin bir sese ve işleve sahiptir.
Neden Üç Biçim?
Tek bir kararlı biçimi olan majör dizinin aksine minör dizinin Batılı bestecilerin yüzyıllardır birbirinin yerine kullandığı üç biçimi vardır. Bunun nedeni minör ton armonisinin kalbindeki bir gerilimdir: doğal minör dizi güzel, karanlık ezgi çizgileri üretir ama zayıf bir dominant akor verir; armonik minör dizi dominant sorununu çözer ama ezgide garip bir artık ikili yaratır; melodik minör dizi ise iki sorunu da yön bakımından bakışımsız olma pahasına çözer: bir biçimde çıkar, başka bir biçimde iner. Bu üç biçimin neden var olduğunu ve her birinin nasıl duyulduğunu anlamak minör tondaki müziği duymanın ve yazmanın temelidir.
Doğal Minör: Aeolian Modu
Doğal minör dizi majör diziyle aynı aralık içeriğine sahiptir ama onun 6. derecesinden başlar. Do majörün ilgili minörü olan La doğal minör dizisi şudur: La-Si-Do-Re-Mi-Fa-Sol-La; Do majörle aynı beyaz tuşlar, yalnızca yeniden sıralanmış. Aralık kalıbı T-Y-T-T-Y-T-T'dir. Doğal minörün karakteristik bir pes 7. derecesi vardır (La minörde Sol diyez değil Sol natürel); bu ona açık, modal sesini verir. Pek çok halk müziği geleneğinde, Rönesans'ta Glarean'ın 1547'de sisteme eklediği Aeolian modunda ve "minör tonda" olan çağdaş popüler müziğin büyük bölümünde kullanılan dizi budur.
Klasik dönem bestecileri için doğal minörün sorunu dominant akordu. 5. derece (La minörde Mi) üzerine üç sesli akor kurulduğunda Mi-Sol-Si çıkar: minör bir akor. Minör bir dominant akorda majör dominantın güçlü yön çekimi yoktur; V→I'yi kaçınılmaz kılan yeden gerilimi eksiktir. O gerilime tonal hareketin motoru olarak dayanan besteciler (Haydn, Mozart, Beethoven) için doğal minör armonik olarak yetersizdi.
Armonik Minör: Yedinci Derecenin Tizleştirilmesi
Çözüm basitti: 7. dereceyi yarım ton tizleştirmek. La doğal minörde Sol, Sol diyez olur. Bu, 5. derece üzerindeki dominant akora yedenini geri verir: Mi-Sol♯-Si, La'nın yarım ton altında tiz bir yedeni olan majör bir akor. Artık V→I majördeki gücüyle çözülür. Bu değişiklik armonik minörü tanımlar: 7. derecesi tizleştirilmiş doğal minör. Adı amacını yansıtır: derece ezgisel değil armonik nedenlerle tizleştirildi.
Bedeli: 6. ve 7. dereceler arasında bir artık ikili (La armonik minörde Fa'dan Sol diyeze; tam tondan geniş, üç yarım tonluk bir aralık). Bu aralığın kendine özgü bir sesi vardır: Batılı kulaklara egzotik, gergin, Doğulu gelir; Türk dinleyici onu hemen Hicaz rengine benzetir. Barok ve Klasik minör müzikte, örneğin Bach'ın minör koral ve füglerinde sık görülür ve dramatik etki için bilinçli olarak kullanılır. Ama akıcı bir ezgi çizgisinde söylenmesi zordur ve ses müziği yazan besteciler onu çoğu zaman sorunlu buldu.
Melodik Minör: Yöne Bağlı Çözüm
Melodik minör dizi artık ikili sorununu çıkarken hem 6. hem 7. dereceyi tizleştirerek (artık ikiliyi ortadan kaldırıp yedeni koruyarak) ve inerken doğal minöre dönerek (yedene daha az ihtiyaç duyulan yerde) çözer. Çıkıcı La melodik minör: La-Si-Do-Re-Mi-Fa♯-Sol♯-La. İnici: La-Sol-Fa-Mi-Re-Do-Si-La.
Bu bakışımsız çözüm Batı müziğinde benzersizdir; başka hiçbir standart dizi yöne göre biçim değiştirmez. Barok ve Klasik ses yazısının bir özelliğini yansıtır: çıkan çizgiler çoğu zaman karar sesinde doruğa ulaşır ve yedenin yukarı çekiminden yararlanır; inen çizgiler karar sesinden uzaklaşır ve daha yumuşak doğal minörü kullanabilir. Melodik minör dizi bu yüzden kuramsal bir soyutlama değil, icracının ve bestecinin pratik bir aracıdır.
Farkı Duymak
Doğal minörü armonik minörden kulakla ayırmak kolaydır: tizleştirilmiş 7. dereceyi dinleyin. 7. derece oktavın yarım ton altında mı (yeden; La minörde Sol♯) yoksa tam ton altında mı (Sol natürel)? Yeden gergin duyulur ve yukarı çeker. Pes 7. derece açık ve halk müziği gibi duyulur.
Armonik minörü melodik minörden ayırmak daha zordur, çünkü 6. ile 7. derece arasındaki artık ikiliyi duyup duymamanıza bağlıdır. O karakteristik sıçramayı dinleyin: La armonik minörde Fa'dan Sol♯'ye (ya da inerken Sol♯'den Fa'ya) geçişin melodik minörün kaçındığı kendine özgü egzotik bir niteliği vardır. Dikte bağlamında armonik minörü en çok armoni ağırlıklı pasajlarda, melodik minörü ise ses odaklı ya da çizgisel pasajlarda duyarsınız.
Solfejde (taşınabilir do): doğal minör majör diziyle aynı heceleri kullanır ama La'dan başlar (La-Ti-Do-Re-Mi-Fa-Sol-La). Armonik minör 7. dereceyi tizleştirir: La-Ti-Do-Re-Mi-Fa-Si-La (Si = tizleştirilmiş Sol). Çıkıcı melodik minör: La-Ti-Do-Re-Mi-Fi-Si-La (hem Fi hem Si tizleştirilmiş); inici biçim La-Sol-Fa-Mi-Re-Do-Ti-La'ya döner.
Üç Biçimin Tarihsel Ortaya Çıkışı
Üç minör dizinin bir arada var olması kuramsal bir zorunluluk değil tarihsel bir kalıntıdır. Ortaçağ kilise müziği sekiz modlu bir sistem kullanıyordu; bunlar arasında minöre en yakın seçenek Dorian'dı. Aeolian (La-Si-Do-Re-Mi-Fa-Sol-La) ancak 1547'de Glarean'ın Dodecachordon'uyla sisteme eklendi ve doğal minörle aynıdır. Dorian (Re-Mi-Fa-Sol-La-Si-Do-Re) 6. derecesi tizleştirilmiş doğal minördür; bu tizleştirilmiş 6. derece melodik minörün çıkışında da görülür. Ağırlıkla çok sesli ses müziğiyle çalışan ortaçağ ve Rönesans bestecileri, musica ficta denen pratikle, yani partisyonda yazılmayan ama icracıların anladığı değiştirme işaretlerinin uygulanmasıyla, yedeni kadans noktalarında çoğu zaman tizleştirirdi. On altıncı ve on yedinci yüzyıllarda bu kadansta yedeni tizleştirme pratiği bugün bildiğimiz armonik ve melodik minör dizilere dönüştü.
J. S. Bach'ın 1720'lerde yazdığı dönemde üçlü minör tümüyle yerleşmişti. Bach'ın iki sesli invensiyonları ve üç sesli sinfoniaları melodik minörün işleyişinin en açık örneklerinden bazılarını sunar: çıkan çizgiler karar sesine pürüzsüzce varmak için tizleştirilmiş 6. ve 7. dereceleri kullanır; inen çizgiler ses yürütme kolaylığı için doğal minöre döner.
Uygulamada Minörün Biçimlerini Tanımak
Uygulamada minör tondaki müzik nadiren minör dizinin tek bir biçiminde kalır. Tipik bir cümle akor kurmak için armonik minörü (V majör olsun diye), çıkan ses çizgileri için melodik minörü, inen çizgiler ya da modal renk için doğal minörü kullanır. Eğitimli kulaklar her notayı katı biçimde üç diziden birine yerleştirmez; bestecilerin müziğin her noktasında 6. ve 7. dereceler hakkında verdiği kromatik kararları izler.
Pratik kulak eğitimi için iki kritik dereceye odaklanın: 6 ve 7. 7. derece tizleştirilmiş mi (yeden, karar sesinin yarım ton altında) yoksa natürel mi (tam ton altında)? 6. derece tizleştirilmiş mi (5'in tam ton üstünde) yoksa natürel mi (5'in yarım ton üstünde)? Her birleşim farklı bir diziye işaret eder: ikisi de natürel = doğal minör; 7 tiz, 6 natürel = armonik minör; ikisi de tiz = çıkıcı melodik minör. Dördüncü birleşim, yani 6 tiz, 7 natürel, halk müziğinde, cazda ve rock'ta da yaygın olarak kullanılan Dorian modunu verir.
Klasik Dışı Geleneklerde Minör Diziler
Klasik müzik dışında doğal minör (Aeolian) açık ara en yaygın minör dizidir. Rock, halk müziği, blues ve popüler müzik geleneklerinin çoğu doğal minörde kalır ve renk için ara sıra Dorian'a (tiz 6.) başvurur. Pek çok rock gitar çalışmasının blues niteliği minör pentatoniği (doğal minörün beş sesli bir alt kümesi) gerilim katmak için büyük üçlüyle karıştırmaktan gelir. Heavy metal egzotik ve uğursuz karakteri için çoğu zaman Frig modunu (2. derecesi pesleştirilmiş doğal minör) kullanır; karar sesinin yarım ton üstündeki pes Re metale karakteristik tehditkâr niteliğini verir.
Türk makam müziği minörün belirli çeşitlemelerine benzeyen birkaç dizi içerir. Kürdi makamı Frig moduna benzer; Nihavend makamı yedenin karar öncesinde tizleştirildiği bir minöre, yani armonik ve melodik minöre yakındır; Hicaz makamının dizisi de armonik minörün 6-7 aralığına benzer bir artık ikili içerir (Hicaz'da bu aralık 2. ile 3. dereceler arasındadır). Kültürler arası dinleme, Batılı bestecilerin üç dizi biçimine dönüştürdüğü kromatik kararların farklı kuramsal çerçevelerle de olsa pek çok müzik geleneğinde verildiğini gösterir.
Pratik Kulak Eğitimi Alıştırmaları
Alıştırma 1: La minör dizinin her biçimini solfejle söyleyin. Önce doğal minörü söyleyin; açık, modal niteliği hissedin. Armonik minörü söyleyin; tepedeki yeden çekimini ve Fa ile Si arasındaki artık ikiliyi hissedin. Çıkıcı melodik minörü söyleyin; tizleştirilmiş 6. ve 7. derecelerin pürüzsüzlüğünü hissedin. İnici melodik minörü (doğal minörle aynıdır) söyleyin; inen biçimi çıkan biçimle karşılaştırın.
Alıştırma 2: Kısa parçalar dinleyip hangi minör biçimin kullanıldığını belirleyin. Bach'ın fa minör 9 Numaralı İki Sesli İnvensiyonu armonik minörü açıkça gösterir. Beatles'ın "Eleanor Rigby"si baştan sona Mi Dorian (tizleştirilmiş 6. dereceli minör) kullanır.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Open Music Theory: Minor Scales (openmusictheory.net, CC BY-SA 4.0).
- Benward ve Saker. Music in Theory and Practice, I. cilt. McGraw-Hill. 4. bölüm.
- Laitz, Steven. The Complete Musician. Oxford University Press. Minör diziler ve tonlar bölümü.
- Karpinski. Aural Skills Acquisition. Oxford University Press.
- teoria.com: dizi tanıma alıştırmaları.